El sanatları, insanoğlu var olduğundan beri tabiat şartlarına bağlı olarak ortaya çıkmıştır İnsanların ihtiyaçlarını karşılamak, örtünmek ve korunmak amacı ile ilk örneklerini vermiştir Daha sonra gelişerek çevre şartlarına göre değişimler gösteren el sanatları, ortaya çıktığı toplumun duygularını, sanatsal beğenilerini ve kültürel özelliklerini yansıtır hale gelerek “geleneksel”lik vasfı kazanmıştır

Elsanatları bir milletin kültürünü temsil etmekte ve tanıtmaktadır Bu nedenle eş sanatları ürünleri de o ülkenin kültürel kimliğinin en canlı belgeleridir Bir ülkenin gelenek ve göreneklerinin, yaşama biçiminin kuşaktan kuşağa aktarılmasında, gelişerek devam etmesinde en büyük rolü yine el sanatları oynamaktadır Bu nedenle bütün milletler el sanatlarına önem vermekte ve geçmişten geleceğe uzanan bir kültür hazinesi olarak korumaktadır

Anadolu, sahip olduğu el sanatlarının çeşitliliği ve üretim miktarının zenginliği bakımından bir çok el sanatı ürününün yapıldığı ve dünyaya tanıtıldığı önemli bir uygarlık beşiğidir

Türk insan zevkini, estetiğini, duygusallığını, hoşgörüsünü, pratikliğini üretmiş olduğu el sanatları ile yansıtmaktadır Kilimi, çorabı, oyası, işlemesi vb gelenek görenekleriyle birleşen geleneksel türk el sanatlarının mükemmel örnekleri, Türk insanının yüreğinden kopup gelen ürünler, sanatta inanılmaz güzelliklerin anlatıldığı belgelerdir

El sanatlarımızın zarif örneklerinden olan oya, değişik kaynaklarda: “Oya ince bir dante olarak tarif edilebilir”, “Oya, kadın çamaşır ve esvaplarının vesair bazı şeylerin (boy yemenilerinin, çevrelerin) kenarlarına iğne ile yapılan veya yapılmış hazır alınarak dikilen ipek veya iplikten örgü, oymalı süs”, “Renkli bir ibrişimden iğne ile çiçek veya yaprak şekillerinde örülen işlemenin adı”, “Oya; bir tür dantel Türkiye’ye özgüdür Normal dantelin iki boyutluluğuna karşılık, oya üç boyutlu biçimde de örülebilir Kumaşlara kenar süs olarak işlenir”, “Oya, süslemek ve süslenmek amacı ile yapılan ve tekniği örgü olan bir sanattır” şeklinde tanımlanmaktadır Bu tanımlardan hareketle kısaca oyayı: iğne, mekik, tığ, firkete gibi aletlerle, ipek pamuk vb ipler ve bazen pul, boncuk vb yardımcı malzemeler de kullanılarak yapılan bir el sanatıdır diye tanımlamak mümkündür

Türk danteli olarak adlandırılan oyanın benzetildiği örgülerden dantel Avrupa’da 16 yüzyılda tanınmıştır 1594 yılında dantel olarak Fransız Akademi Lugatına girmiş ve batı dillerinde de bu adla tanınmaktadır

Bu örgülerin Avrupa’da ortaya çıkışında ve kökeni ile ilgili araştırmaların sonucunda bazı örgü adlarının ege masallarında geçtiği, 1905′de Menfiz kazılarında bulunan eski örneklerden de sanatın MÖ 2000 yıllarına kadar uzandığı tesbit edilmiştir Bazı kaynaklarda da iğne ile yapılan örgülerin 12 yüzyılda Anadolu’dan Yunanistan’a ve oradan da İtalya yoluyla Avrupa’ya geçtiği belirtilmektedir Oya hakkında bugüne kadar yeterli araştırma yapılmamıştır Kaynaklarda oya benzeri bir örgüye rastlanmamakta, doğu ve batı ülkelerinin dillerinde oya kelimesine tesadüf edilmemektedir

Anadolu kadını duygularını renklere ve oyaya dönüştürmektedir Oyalarımız, bölgeden bölgeye değişen zevklere göre biçimlenmekte ve özgün isimler almaktadır İsimleri yöreden yöreye değişmekle birlikte şehirden şehire dolaşan, anonim oyalar ortak isim almaktadır

Günümüzde Anadolu’da: tığ, iğne, mekik, firkete gibi araçlarla uygulanan oyaların ya bordür ya da bir motif olarak tasarlanmış olanları, kullanılan araç doğrultusunda ve tekniklere göre değişik adlar almaktadır:

İğne Oyaları

Dünya literatürüne “Türk Danteli” olarak giren iğne oyalarımız, ilk bakışta dantelle benzerlik gösterse de, bir alan oluşturan ve mutlaka bir eşyaya dikilmek üzere yapılan iki boyutlu dantelden, üç boyutlu yapısı ve başlıbaşına bir süsleyici olması ile ayrılmaktadır İğne oyalarının malzemesi genellikle ipektir İğne oyasının ortaya çıkıp gelişmesinde en büyük etken, Anadolu’nun İpek Yolu üzerinde olması ve ipek üretimi yapılmasıdır Küçük iğnelerle düğümlenmek suretiyle yapılan oyaların, düğümler sıkıştırıldıkça örgü gözleride küçülmektedir İğne üzerine iplikle ilmik atarak ve iğneyle ipliği bu ilmik içinden çekerek yapılan iğne oyalarının, kare ve üçgen olmak üzere iki ilmek çeşidi bulunmaktadır Tekli sarma veya çiftli sarma biçiminde yapılabilen iğne oyalarının, tekli sarmasında, önce kumaşa batırılan iğnenin üstüne ipliğin sağdan sola doğru çevirilmesiyle bir halka oluşturulur

İlmekler belli aralarla tekrar edilerek zürafa adı verilen birinci sıra tamamlanır Dönüş sırasında aynı ilmek soldan sağa doğru yönlendirilen halka içinden geçirilerek yapılmaktadır İkinci sıra ise ya birinci sıradaki ilmeklerin birleşme noktalarına ya da ilmeğin ortasına iğneyi batırarak aynı işlemler sürdürülerek kök, kaya ve ana oya gibi bordürü oluşturacak motifler meydana getirilerek yapılmaktadır Örgü desenlerine, bölgelere göre örücüler arasında birli, pirinç, Mecnun yuvası,trabzon/trabzan vb adlar verilmektedir İğne oyalarında bir çiçek, bir yaprak başlı başına bir örnek sayılmaktadır Bunların kullanıldığı yere göre çeşitli biçimlerde dizilmesinden kompozisyonlar oluşmaktadır

Bu kompozisyonları ;

1- Ulamalar

2- Yemeni oyaları

3- Hotoz oyaları

4- Taç oyaları

5- Dal oyaları

6- Saksı oyaları

7- Kese oyaları olarak sıralayabiliriz

Motiflerin dik durmasını sağlamak için at kılı, anten teli, son zamanlarda misina kullanıldığı gibi, ayrıca yumurta akı, şeker veya jelatin ile de kolalanmaktadırİğne oyalarında tabii ipek iplik, pamuklu iplik kullanıldığı gibi pul, boncuk vb süsleyici gereçlerle yapılan örneklerden oluşan çeşitleri de görülmektedir

1Resim: Kelebek, Ankara/Nallıhan

2Resim: Asma Gülü, Elazığ